संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेताओं की सूची

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेताओं की सूची

Static GK   /   संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेताओं की सूची

Change Language English Hindi

संगीत नाटक अकादमी  पुरस्कार विजेताओं की सूची

 

भारत की प्रदर्शन कला परंपरा विश्व की सबसे समृद्ध परंपराओं में से एक है, जिसमें संगीत, नृत्य और नाटक की विविध शैलियाँ शामिल हैं। इन क्षेत्रों में उत्कृष्टता को पहचानना और सम्मानित करना संगीत नाटक अकादमी का प्रमुख उद्देश्य है। अपनी फेलोशिप और पुरस्कारों के माध्यम से अकादमी उन कलाकारों का सम्मान करती है जिनकी आजीवन साधना ने देश की सांस्कृतिक विरासत को समृद्ध किया है।

पहला पुरस्कार 1952 में प्रदान किया गया था, और तब से यह पुरस्कार देशभर के विशिष्ट कलाकारों को सम्मानित करता आ रहा है। नवीनतम पुरस्कार 2023 में प्रदान किए गए।

 

संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप

संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप अकादमी द्वारा दिया जाने वाला सर्वोच्च सम्मान है। यह केवल योग्यता और कलात्मक उत्कृष्टता के आधार पर प्रदान किया जाता है, जिसमें राष्ट्रीयता, जाति, धर्म, लिंग या किसी अन्य भेद का कोई महत्व नहीं होता। सामान्यतः 50 वर्ष से कम आयु के व्यक्तियों पर विचार नहीं किया जाता, ताकि सम्मान उन कलाकारों को मिले जिन्होंने अपने क्षेत्र में दीर्घकालिक उपलब्धि और परिपक्वता प्रदर्शित की हो।

फेलोशिप के लिए अनुशंसाएँ वर्तमान फेलो तथा अकादमी की सामान्य परिषद के सदस्यों द्वारा की जाती हैं। यह सहकर्मी-आधारित मान्यता प्रणाली इस सम्मान की विश्वसनीयता और प्रतिष्ठा को मजबूत करती है, क्योंकि इसे प्रदर्शन कला समुदाय के वरिष्ठ विशेषज्ञ प्रदान करते हैं।

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारों की विरासत सत्तर वर्षों से अधिक पुरानी है। ये पुरस्कार प्रदर्शन कलाओं के साधकों, गुरुओं और विद्वानों के लिए देश का सर्वोच्च सम्मान माने जाते हैं। उल्लेखनीय है कि हिंदुस्तानी और कर्नाटक संगीत के पुरस्कार 1951 में ही स्थापित कर दिए गए थे, यानी अकादमी की औपचारिक स्थापना से पहले। उस समय इन्हें राष्ट्रपति पुरस्कार कहा जाता था।

अकादमी की स्थापना के बाद इन पुरस्कारों को उसके अधीन लाया गया और इनका नाम बदलकर संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार कर दिया गया। 1952 और 1953 के राष्ट्रपति पुरस्कारों को बाद में आधिकारिक पुरस्कार सूची में शामिल कर लिया गया, जिससे सम्मान की निरंतरता बनी रही।

 

पुरस्कारों की संरचना और महत्व

वर्तमान में प्रति वर्ष 41 पुरस्कार प्रदान किए जाते हैं। अब तक 1,298 से अधिक कलाकारों को उनके असाधारण योगदान के लिए सम्मानित किया जा चुका है। प्रत्येक पुरस्कार में ₹1 लाख की धनराशि, एक ताम्रपत्र (तांबे की पट्टिका) और एक अंगवस्त्रम प्रदान किया जाता है। यद्यपि ये भौतिक वस्तुएँ सम्मान का प्रतीक हैं, परंतु पुरस्कार का वास्तविक मूल्य कलात्मक उत्कृष्टता और सांस्कृतिक संरक्षण के प्रति आजीवन समर्पण की राष्ट्रीय मान्यता में निहित है।

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2023

नाम

विशेषता / उप-क्षेत्र

बॉम्बे जयश्री रामनाथ

कर्नाटक गायन

कलापिनी कोमकली

हिंदुस्तानी गायन

विनोद कुमार द्विवेदी

हिंदुस्तानी गायन

मोइनुद्दीन खान

हिंदुस्तानी वाद्य (सारंगी)

नीलाद्रि कुमार

हिंदुस्तानी वाद्य (सितार)

हरविंदर कुमार शर्मा

हिंदुस्तानी वाद्य (सितार)

कालीनाथ मिश्रा

हिंदुस्तानी वाद्य (तबला)

एच. के. वेंकटरम

कर्नाटक वाद्य (वायलिन)

नेवेली आर. नारायणन

कर्नाटक वाद्य (मृदंगम)

एस. शेखर

कर्नाटक वाद्य (मृदंगम)

शंकर शास्त्री

कर्नाटक गायन

जयंती शर्मा

नृत्य के लिए संगीत

एल. वी. गंगाधर शास्त्री

सुगम संगीत

संगीता गोसाईं

ओडिसी संगीत

उर्मिला सत्यनारायणन

भरतनाट्यम

पल्लवी कृष्णन

मोहिनीअट्टम

मद्दाली उषा गायत्री

कुचिपुड़ी

स्नेहप्रभा सामंतराय

ओडिसी

भवेन बोरबयान

सत्रिया

लतासना देवी

मणिपुरी

मार्गी विजयाकुमार

कथकली

जगदीश सुंदरलाल गंगानी

कथक

परीक्षित महतो

छऊ

अनुपमा और टी. डी. राजेंद्र

रचनात्मक और प्रायोगिक (संयुक्त)

अनिल रस्तोगी

अभिनय

राजीव वर्मा

अभिनय

अनूप जोशी

संबद्ध रंगमंच कला (प्रकाश व्यवस्था)

संदीप दत्ता

संबद्ध रंगमंच कला (प्रकाश व्यवस्था)

पियली भट्टाचार्य

अन्य प्रमुख परंपराएं (संस्कृत)

पाली भूपिंदर सिंह

नाटक लेखन

आसिफ अली हैदर खान

नाटक लेखन

राकेश भट्ट

लोक रंगमंच (उत्तराखंड)

जहूर आलम

निर्देशन

सुरिंदर शर्मा

निर्देशन

हेलेन गिरी

लोक और पारंपरिक (मेघालय)

अब्दुल गफ्फार डार कनिहामी

लोक संगीत (जम्मू और कश्मीर)

भरत शर्मा व्यास

लोक संगीत (बिहार)

कृष्ण लाल सहगल

लोक गीत (हिमाचल प्रदेश)

कांता काशीनाथ गौड़े

लोक संगीत (गोवा)

स्वपन मुखोपाध्याय

लोक संगीत (पश्चिम बंगाल)

पेरिनी प्रकाश

पेरिनी शिवतांडवम

गोपालन नायर वेणु

समग्र योगदान

गुरप्रीत सिंह खालसा

मार्शल आर्ट्स (गतका)

जगदीश त्रिवेदी

प्रदर्शन कला में छात्रवृत्ति

के. पजनीवेल

मार्शल आर्ट्स (सिलंबम)

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2022

नाम

श्रेणी

विशेषता / क्षेत्र

अशोक सराफ

रंगमंच

अभिनय

गुणकर देव गोस्वामी

रंगमंच

निर्देशन

मार्गी मधु चाक्यार

रंगमंच

कुटियाट्टम

दौलत राम वैद

रंगमंच

संबद्ध रंगमंच कला (प्रकाश)

प्रेमलता मिश्रा

रंगमंच

अभिनय

बसंत काबरा

संगीत

हिंदुस्तानी वाद्य (सरोद)

देवकी पंडित नाम्बियार

संगीत

हिंदुस्तानी गायन

हरविंदर सिंह

संगीत

हिंदुस्तानी गायन

जयंती कुमारेश

संगीत

कर्नाटक वाद्य (वीणा)

मंदा सुधा रानी

संगीत

कर्नाटक गायन

महाराजपुरम एस. रामचंद्रन

संगीत

कर्नाटक गायन

धर्मनाथ मिश्रा

संगीत

हिंदुस्तानी वाद्य (हारमोनियम)

पुरुषोत्तम उपाध्याय

संगीत

सुगम संगीत

उस्मान भाई हुसैन भाई मीर

संगीत

सुगम संगीत / लोक

पुस्तकम रामा

संगीत

नृत्य के लिए संगीत

भागवतुला सेतुराम

नृत्य

कुचिपुड़ी

भरत शर्मा

नृत्य

रचनात्मक और प्रायोगिक नृत्य

कलामंडलम बालसुब्रमण्यन

नृत्य

कथकली

नलिनी और कमलिनी अस्थाना

नृत्य

कथक (संयुक्त)

निरंजन राउत

नृत्य

ओडिसी

गोबिंद सैकिया

नृत्य

सत्रिया

कला विजयन

नृत्य

मोहिनीअट्टम

मंजुला रामास्वामी

नृत्य

भरतनाट्यम

करुणा बोरा

नृत्य

अंकिया भावना

महेंद्रकुमार करसनभाई अंदानी

नृत्य

लोक नृत्य (गुजरात)

गफ़रुद्दीन मेवाती जोगी

लोक संगीत

भपंग (राजस्थान)

पूनम तिवारी

लोक संगीत

लोक संगीत (छत्तीसगढ़)

नीतू कुमारी नूतन

लोक संगीत

लोक संगीत (बिहार)

के. विश्वनाथ पुलवर

पारंपरिक कला

कठपुतली (थोलपावाकूथु)

ओलेन मेगु डामिन

पारंपरिक कला

लोक संगीत और नृत्य (अरुणाचल)

चिंगथम रंजीत खुमान

योगदान

थांग-ता (मणिपुर)

लक्षहीरा दास

छात्रवृत्ति

समग्र योगदान

प्रमीला गुरुमूर्ति

छात्रवृत्ति

प्रदर्शन कला में छात्रवृत्ति

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2021

नाम

क्षेत्र / श्रेणी

विशेषता / उप-क्षेत्र

उदय भवालकर

संगीत

हिंदुस्तानी गायन (ध्रुपद)

शुभ्र गुहा

संगीत

हिंदुस्तानी गायन

संगीता शंकर

संगीत

हिंदुस्तानी वाद्य (वायलिन)

रवींद्र यावगल

संगीत

हिंदुस्तानी वाद्य (तबला)

डी. बालकृष्ण

संगीत

कर्नाटक वाद्य (वीणा)

सुधा रघुनाथन

संगीत

कर्नाटक गायन

राधा नम्बूदिरी

संगीत

कर्नाटक गायन

एच. आर. लीलावती

संगीत

सुगम संगीत

सुस्मिता दास

संगीत

सुगम संगीत

कुमुद दीवान

संगीत

ठुमरी

तंजावुर आर. गोविंदराजन

संगीत

कर्नाटक वाद्य (थविल)

बिजय कुमार जेना

संगीत

नृत्य के लिए संगीत

जयलक्ष्मी ईश्वर

नृत्य

भरतनाट्यम

शमा भाते

नृत्य

कथक

इंचाक्काडु रामचंद्रन पिल्लई

नृत्य

कथकली

थोकचोम इबेमुबी देवी

नृत्य

मणिपुरी

नीना प्रसाद

नृत्य

मोहिनीअट्टम

एन. शैलजा

नृत्य

कुचिपुड़ी

पी. एन. गिरिजा देवी

नृत्य

भरतनाट्यम

भुबन कुमार

नृत्य

छऊ

अजय कुमार मलकानी

रंगमंच

निर्देशन

मनोज कुमार पट्टनायक

रंगमंच

निर्देशन

सुदेश शर्मा

रंगमंच

निर्देशन

नीलेश्वर मिश्रा

रंगमंच

अभिनय

वाई. जी. महेंद्र

रंगमंच

अभिनय

ललित सिंह पोखरिया

रंगमंच

अभिनय

विलास जानवे

रंगमंच

माइम (मूक अभिनय)

रेकंदर वेणुगोपाल राव

रंगमंच

संबद्ध रंगमंच कला (मंच डिजाइन)

दाता राम पुरोहित

रंगमंच

लोक रंगमंच (उत्तराखंड)

गुरिंद्र नाथ ओझा

रंगमंच

पारंपरिक रंगमंच (अंकिया भावना)

दुर्गा प्रसाद मुर्मू

लोक संगीत

लोक संगीत (झारखंड)

महावीर सिंह गुड्डू

लोक संगीत

लोक संगीत (हरियाणा)

एन. टिकेन सिंह

लोक संगीत

लोक संगीत (मणिपुर)

प्रसन्न गोगोई

लोक संगीत

लोक संगीत (असम)

सेकर एन.

लोक संगीत

लोक संगीत (पुडुचेरी)

सिल्बी पासा

लोक संगीत

लोक संगीत (मेघालय)

आर. मुरुगन

संगीत

वाद्य यंत्र निर्माण (तमिलनाडु)

राघवेंद्र एच. एन.

संगीत

वाद्य यंत्र निर्माण (कर्नाटक)

एस. समुद्रम

संगीत

वाद्य यंत्र निर्माण (तमिलनाडु)

विभा दाधीच

समग्र योगदान

छात्रवृत्ति / समग्र

प्रेमचंद होम्बल

समग्र योगदान

समग्र योगदान

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2020

नाम

श्रेणी

अनूप जलोटा

संगीत

आरती अंकलीकर टिकेकर

संगीत

बिक्रम घोष

संगीत

दल चंद शर्मा

संगीत

जी. बालकृष्ण प्रसाद

संगीत

कुशल कुमार दास

संगीत

एम. ए. सुंदरेश्वरन

संगीत

पात्री सतीश कुमार

संगीत

प्रेमा मूर्ति

संगीत

आर. के. पद्मनाभ

संगीत

रंजना कुमारी झा

संगीत

सुमित्रा गुहा

संगीत

अरंबम टोम्बिनौ देवी

संगीत

निंगोमबम इराबोत सिंह

संगीत

बलकार सिंह सिद्धू

नृत्य

भूषण लकंदरी

नृत्य

कुमकुम धर

नृत्य

मीनाक्षी चितरंजन

नृत्य

पी. पी. कंधसामी

नृत्य

पसुमार्थी विठ्ठल और भारती विठ्ठल

नृत्य

रवींद्र कुमार अतिबुद्धि

नृत्य

संग जांगमु

नृत्य

श्रुति बंदोपाध्याय

नृत्य

त्रिलोचन मोहंता

नृत्य

लोकेंद्र त्रिवेदी

रंगमंच

मिथिलेश राय

रंगमंच

निंगोमबम जादुमणि सिंह

रंगमंच

पुरुषोत्तम एम.

रंगमंच

राघव प्रकाश मिश्रा

रंगमंच

गफूर खान मंगनियार

लोक संगीत

नंद लाल गर्ग

लोक संगीत

एस. जी. लक्ष्मीदेवम्मा मुगली

लोक संगीत

तरुबाला देबबर्मा

लोक संगीत

ज़चुनु कीहो

लोक संगीत

बी. लालथलेंग्लियाना

पारंपरिक / लोक / कठपुतली

मीना नायक

पारंपरिक / लोक / कठपुतली

अमित बनर्जी

योगदान / छात्रवृत्ति

भूपेश जोशी

योगदान / छात्रवृत्ति

महेश चंपकलाल

योगदान / छात्रवृत्ति

नंदकिशोर कपोटे

योगदान / छात्रवृत्ति

प्रशांत पुरुषोत्तम दामले

योगदान / छात्रवृत्ति

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2019

नाम

क्षेत्र / श्रेणी

चारुमति रामचंद्रन

संगीत

चेतन कुमार जोशी

संगीत

दुलाल चंद्र कांजी

संगीत

माजिद गुलाबसाहब सतारमेकर

संगीत

मंजू नंदन मेहता

संगीत

ओ. एस. अरुण

संगीत

पलई सी. के. रामचंद्रन

संगीत

प्रेम कुमार मल्लिक

संगीत

शर्मा बंधु

संगीत

सिक्किल माला चंद्रशेखर

संगीत

त्रिवेंद्रम वी. सुरेंद्रन

संगीत

डी. उमा महेश्वरी

संगीत

विनायक तोरवी

संगीत

ब्रजेंद्र कुमार पट्टनायक

नृत्य

कोट्टक्कल नंदकुमारन नायर

नृत्य

ममता शंकर

नृत्य

मंजू भार्गवी

नृत्य

निर्मला पणिक्कर

नृत्य

राघव राज भट्ट और मंगला भट्ट

नृत्य

रंजुमणि सैकिया

नृत्य

सुतपा तालुकदार

नृत्य

वसुंधरा दोरास्वामी

नृत्य

अविनाश शर्मा

रंगमंच

आलोक चटर्जी

रंगमंच

भारती शर्मा

रंगमंच

ऋषिकेश सुलभ

रंगमंच

के. एस. कृष्णप्पा

रंगमंच

कुमार सोहोनी

रंगमंच

एन. के. रामकृष्ण

रंगमंच

प्रांजल सैकिया

रंगमंच

सौती चक्रवर्ती

रंगमंच

ममता चंद्राकर

लोक संगीत

नत्थू लाल सोलंकी

लोक संगीत

पांडुरंग अन्ना घोटकर

लोक संगीत

राम लाल

लोक संगीत

उर्मिला पांडे

लोक संगीत

पेरुवनम कुट्टन मारार

पारंपरिक / लोक / कठपुतली

एस. एम. एल. पूविनापुरा

पारंपरिक / लोक / कठपुतली

एस. एच. धाराजिया

पारंपरिक / लोक / कठपुतली

रीथा राजन

योगदान / छात्रवृत्ति

उत्पल के. बनर्जी

योगदान / छात्रवृत्ति

 

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार 2018

नाम

श्रेणी

मणि प्रसाद

संगीत

मधुप मुद्गल

संगीत

तरुण भट्टाचार्य

संगीत

तेजेंद्र नारायण मजूमदार

संगीत

अलमेलु मणि

संगीत

मल्लादी सूरीबाबू

संगीत

एस. कासिम और एस. बाबू

संगीत

गणेश और कुमारेश राजगोपालन

संगीत

सुरेश ई. वाडेकर

संगीत

शांति हीरानंद

संगीत

मालिनी अवस्थी

संगीत

गाजी खान बरना

संगीत

नरेंद्र सिंह नेगी

संगीत

निरंजन राज्यगुरु

संगीत

मोहम्मद सिदीक भगत

संगीत

दीपक मजूमदार

संगीत

राधा श्रीधर

नृत्य

मौलिक शाह और ईशिरा पारिख

नृत्य

अखम लक्ष्मी देवी

नृत्य

सुरुपा सेन

नृत्य

टंकेश्वर हजारिका बोरबायन

नृत्य

गोपिका वर्मा

नृत्य

पसुमार्थी रामलिंग शास्त्री

नृत्य

तपन कुमार पट्टनायक

नृत्य

अजीव नाइक

रंगमंच

लालतलेंग्लियाना खियांगते

रंगमंच

संजय उपाध्याय

रंगमंच

सुहास जोशी

रंगमंच

टीकम जोशी

रंगमंच

स्वपन नंदी

रंगमंच

हेइसनाम अशांगबी देवी

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

भागवत ए. एस. नंजप्पा

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

ए. एम. परमेश्वरन चाक्यार

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

अर्जुन सिंह धुर्वे

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

सोम दत्त बट्टू

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

अनुपमा होस्केरे

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

हेम चंद्र गोस्वामी

पारंपरिक / लोक / जनजातीय कला

कोटा सच्चिदानंद शास्त्री

समग्र योगदान / छात्रवृत्ति

दीवान सिंह बजेली

समग्र योगदान / छात्रवृत्ति

पुरु दाधीच

समग्र योगदान / छात्रवृत्ति

 

Other Post's
  • भारत के राष्ट्रीय प्रतीकों की सूची

    Read More
  • वर्षा आधारित कृषि को बढ़ावा देने की जरूरत

    Read More
  • वह नाविक जो भारतीय कूटनीति, शासन कला को चाहिए

    Read More
  • भारत और श्रीलंका ने 7 सहमति पत्रों पर हस्ताक्षर किए, रक्षा, ऊर्जा के क्षेत्र में संबंध बढ़ाए-

    Read More
  • अभ्यास रिमपैक – 2022

    Read More